Son illərdə qlobal maliyyə sistemində baş verən rəqəmsallaşma prosesləri yeni iqtisadi alətlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Bu alətlərdən biri də kriptovalyutadır. Ənənəvi pul vahidlərindən fərqli olaraq, kriptovalyutalar mərkəzləşdirilməmiş, blokçeyn texnologiyasına əsaslanan rəqəmsal aktivlərdir. Onların artan iqtisadi münasibətlərdə geniş tətbiqi və transmilli xarakter daşıması müxtəlif ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda hüquqi tənzimləmə zərurətini gündəmə gətirmişdir.

Azərbaycan Respublikasında kriptovalyutanın hüquqi statusu hələ də tam aydın şəkildə müəyyən edilməmişdir. Mülki hüquq, vergi hüququ, maliyyə təhlükəsizliyi və cinayət hüququ kontekstində bu aktivlərin mövcudluğu hüquqi boşluqlarla yanaşı, normativ-hüquqi bazanın formalaşdırılması ehtiyacının da yarandığını göstərir. Bu məqalədə kriptovalyutanın hüquqi mahiyyəti, milli qanunvericilikdəki mövcud yanaşmalar, beynəlxalq təcrübə və dövlət tənzimləməsi təhlil olunacaqdır.

Kriptovalyutanın hüquqi statusuna giriş

Son dəyişikliklərə qədər yerli qanunvericilikdə kriptonun hüquqi statusunu müəyyən etmək bir qədər çətin olsa da, dəyişikliklərdən sonra bu məsələ qismən də olsa öz həllini tapmışdır. Belə ki, əvvəllər kriptovalyutanın mal, xidmət, elektron pul, qiymətli kağız, əmlak kimi qiymətləndirilməsi sual altında idi. Belə ki, kriptonun virtual aktiv və bunun müqabilində qeyri-maddi aktiv (yəni mal) olması şübhə doğurmur. “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 1.1.11-ci maddəsinə əsasən virtual aktiv – ödəniş və ya investisiya məqsədilə mübadilə vasitəsi kimi çıxış edən və virtual aktivlər dövriyyəsi sistemində mövcud olan dəyərin rəqəmsal ifadəsidir. Vergi məcəlləsinin 13.2.9-cu maddəsinə əsasən qeyri-maddi aktivlər – intellektual, o cümlədən ticarət nişanları, digər sənaye mülkiyyəti obyektləri, virtual aktivlər, habelə müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada vergi ödəyicisinin mülkiyyət hüququnun obyekti kimi tanınan digər analoji hüquqlar. Qanunvericinin bu yanaşması aydın olsa da natamamdır. Belə ki, qanunverici vergi məcəlləsində qeyri-maddi aktiv və qeyri-maddi əmlak nemətləri anlayışını eyniləşdirməyə çalışmış, ümumi şəkildə izah vermişdir. Lakin bu anlayışlar oxşar olsa da aralarında praktik və nəzəri baxımdan fərqlər mövcuddur.  İlkin fərqin açıqlaması üçün qeyri-maddi aktivlər mühasibat uçotu, vergitutma məqsədləri baxımından şərh edilməlidir, ancaq qeyri-maddi əmlak nemətləri mülki hüquq münasibətlərinin predmetidir. Mülki Məcəllənin 135.5-ci maddəsinə əsasən başqa şəxslərə verilə bilən və ya sahibinə maddi fayda və ya başqa şəxslərdən nəyi isə tələb etmək hüququ vermək üçün nəzərdə tutulan tələblər və hüquqlar qeyri-maddi əmlak nemətləridir. Bundan başqa virtual aktivlər qanunvericilikdə qeyri-maddi aktivlərin sırasında verilsə də, qeyri-maddi əmlak nemətlərinin siyahısında göstərilmir. Əksinə “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 1.1.1-ci bəndi bu anlayışları fərqləndirir. Virtual aktivlərin tək qeyri-maddi aktiv deyil, həm də qeyri-maddi əmlak siyahısında verilməsinin hüquqi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki cinayət-hüquqi tədbir kimi xüsusi müsadirə, məcburi icra tədbiri kimi tələbin borclunun əmlakına yönəlməsi, vərəsəlik hüquq münasibətləri baxımından predmet kimi əmlak (maddi və qeyri-maddi əmlak nemətləri) nəzərdə tutulmuşdur.

Vergi hüququ aspekti

İlkin olaraq qeyd edək ki, vergi ödəyicisinin kriptovalyuta ilə əməliyyatlardan aldığı gəlir qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə olunan gəlir hesab olunur. Kriptonun alış qiyməti ilə satış qiyməti arasındakı fərq Vergi Məcəlləsinin 99.3.8-ci maddəsinə əsasən qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən gəlir hesab olunur və hazırda həmin məcəllənin 101.2-ci maddəsinə uyğun olaraq 14 faiz dərəcə ilə vergiyə cəlb olunur. Vergitutma bazası kriptonun ilkin qiymətindən satışına kimi artan məbləğidir. Gəlir əldə edən şəxs vergi orqanlarında uçota alınmaqla VÖEN əldə etməli və əldə edilən gəlirdən Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq 14 faiz dərəcə ilə gəlir vergisi hesablayaraq növbəti ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq gəlir vergisi bəyannaməsini vergi orqanına təqdim etməklə müvafiq məbləği dövlət büdcəsinə ödəməlidir. 13.2.8-ci maddəsinə əsasən mal dedikdə  hər hansı maddi və ya qeyri-maddi əmlak (aktiv), o cümlədən elektrik və istilik enerjisi, qaz və su. Əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) məqsədləri üçün qeyri-maddi aktivlər, pul vəsaiti və torpaq mal sayılmır. Digər vergitutma məsələsi ödəmə mənbəyində vergidir. VM-nin 125.1-1-ci maddəsinə əsasən Azərbaycan Respublikasının rezidentləri tərəfindən qeyri-rezident şəxslərə məxsus elektron pul kisəsində yaradılan hesaba pul köçürülərkən, əməliyyatı həyata keçirən yerli ödəniş xidməti təchizatçısı və ya xarici ödəniş xidməti təchizatçısının yerli filialı həmin rezidentdən köçürülən məbləğin 10 faizi miqdarında ödəmə mənbəyində vergi tutur. Lakin burada istisna P2P (birbaşa istifadəçilər arasında, bank və ya ödəniş sistemləri olmadan, blokçeyn texnologiyası əsasında həyata keçirilən kriptovalyuta köçürməsidir) əməliyyatlarıdır. Çünki bu zamanı birbaşa fiziki və ya hüquqi şəxslə (istər yerli, istər xarici) razılaşma əsasında kriptovalyuta alınır. Bundan başqa kriptovalyutanın oğurlanması bu və ya digər formada qanunsuz şəkildə ələ keçirlməsi hallarında belə vergi öhdəliyi mövcuddur. Qeyri-qanuni əldə edilən gəlir Azərbaycan Respublikasının qanunlarına uyğun olaraq müsadirə edilmirsə, həmin gəlirin qeyri-qanuniliyi onun vergiyə cəlb edilməsinə təsir göstərmir. (Vergi Məcəlləsinin 66-cı maddəsi)

Mülki hüquq aspekti

Kriptovalyutanın Azərbaycan Respublikasının mülki hüququ kontekstində hüquqi statusu və hüquqi münasibətlərdəki rolu bir-başa müəyyən edilməmişdir. Hüquqi qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılmasının ilkin şərti kriptoya qeyri- maddi əmlak nemətləri kimi yanaşılmasından keçir. Belə ki, kriptovalyuta özlüyündə faktiki olaraq iqtisadi dəyərə malikdir, mülki dövriyyədə iştirak edir, sahiblik hüququ ilə idarə olunur, digər şəxslərə ötürülə bilir. Qeyd edilən səbəblərə görə onun mülki hüquqi formada tənzimlənməsi labüddür. Konstitusiyaya əsasən Azərbaycanda yeganə ödəniş mənbəyi manat olmasına baxmayaraq mMülki hüquqi nöqteyi-nəzərdən dəyişdirmə müqaviləs, əmanət (depozit), əmlakın geri qaytarılması, əsassız varlanma, əmlakın üzərinə həbs qoyulması, vərəsəlik münasibətlərində iştirakı qaçılmazdır. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əsasən, manat yeganə qanuni ödəniş vasitəsidir (Konstitusiyanın 19-cu maddəsi). Buna baxmayaraq, kriptovalyutalar barter (əmtəə mübadiləsi)müqavilələri çərçivəsində dəyişdirilə bilər, çünki Mülki Məcəlləyə əsasən dəyişdirmə müqaviləsi malların dəyişdirilməsini nəzərdə tutur və kriptovalyuta burada əmlak kimi çıxış edə bilər (qanunvericilikdə dəyişiklik olduqdan sonra). Xüsusilə vərəsəlik münasibətlərində koyinlərin universal hüquqi qaydada miras qoyandan vərəsəyə keçməsi ciddi şəkildə tənzimlənməlidir. Düzü, bu məsələdə praktiki çətinliklər mövcuddur. Miras qoyan xüsusi şifrəni vərəsəyə verməzsə, kriptovalyutaya giriş mümkün olmaya bilər, çünki blokçeyn texnologiyası mərkəzləşdirilməmişdir və ənənəvi şifrə bərpa mexanizmləri adətən mövcud deyildir. Bu məsələnin tənzimlənməsi üçün Azərbaycanda xüsusi qanunvericilik yoxdur, bu da hüquqi boşluq yaradır. Beynəlxalq praktikada bəzi ölkələr (məsələn, Almaniya) bu məsələni notariuslar vasitəsilə şifrələrin saxlanması və ya vərəsəyə ötürülməsi ilə həll etməyə çalışırlar.

Nəticə

Kriptovalyutanın beynəlxalq xarakteri, anonimlik və rəqəmsal forması, şifrələmə texnologiyası onun effektiv tənzimlənməsini çətinləşdirir. Bu çətinliklərin aradan qaldırılması, ilkin olaraq hüquqi çərçivənin yaradılması yəni əsas baza “Virtual aktivlər haqqında” xüsusi qanunun qəbul edilməsi zəruridir. Nümunə kimi Avropa İttifaqının MiCA (Markets in Crypto-Assets) tənzimləməsi bu sahədə ideal modeldir.

Vergitutma mexanizmlərinin modernləşdirilməsi, xüsusilə kripto treyderlərin iqtisadi maraqlarının artırılması üçün güzəşt və azadolma tətbiqi əlverişli addım olardı. Misal olaraq 5 min manatdan aşağı gəlir məbləğinə azadolma, 3 illik güzəşt müddəti, həmçinin kripto əməliyyatlarında ödəmə mənbəyində vergi tutulması rejiminin dəqiqləşdirilməsi (məsələn, yalnız xarici platformaya köçürmə deyil, P2P əməliyyatlar da əhatə olunmalıdır) göstərilə bilər.

Bu məqalə ilk olaraq LawBlog saytında dərc olunub: